← Yapı Defterim

Boğaziçi Köprüsü Laboratuvarı

Hesap Defteri'ndeki denklemlerin canlı hâli. Kaydırıcıları oynat; kablo, askılar ve tabliye aynı sayılarla anında yeniden hesaplanır.

Model yayımlanmış ölçülerden kuruldu: 1.074 m ana açıklık, 165 m kuleler, 93 m kablo sehimi. Bir titreşim modu seç; hareket gerçek periyodun hızlandırılmış hâlidir.

Sürükle: döndür · Tekerlek ya da iki parmak: yakınlaş · Shift + sürükle: kaydır
Hareket
Askı düzeni
Bakış

Tabliyeye bir taşıt yükü koy, yerini ve boyunu değiştir. Kablo şeklini yüke uydurur; buna karşı koyan şey köprünün kendi ağırlığıdır (Bölüm 3, 12, 13).

Hazır yüklemeler
Modelde neler açık?

Dene: yükü sol yarıya koy, sonra üç model kutusunu da kapat. Çeyrek noktalar yaklaşık 1,9 m oynamaya devam eder: çelik sonsuz rijit olsa bile kablo şekil değiştirir.

Sonra: "Köprünün ağırlığı"nı %200'e çek. Aynı taşıt yükü altında hareket yarıya iner. Asma köprüde rijitlik ağırlıktan gelir.

Kısa konvoy: tabliye rijitliğini kapatıp aç. Kısa yükte tabliye yükü komşu askılara yayar; uzun yükte etkisi kaybolur.

Araçlar tek tek köprüden geçer; her birinin ağırlığı tabliyeye biner ve köprü her karede yeniden hesaplanır. Bir senaryo seç ya da yoğunluğu, hızı ve ağır taşıt oranını kendin ayarla.

Senaryo
Araçlar
Otomobil 1,5 tMinibüs 3,5 tOtobüs 18 t Kamyon 26 tTIR 40 t

Dene: "Gündüz akışı"nda ağır taşıt oranını %0 yap, sonra %30'a çıkar. Araç sayısı aynı kalır ama çökme katlanır: köprüyü yoran otomobil değil, ağır taşıttır.

Gerçekte bu köprüden kamyon ve TIR geçemez; ağır taşıt olarak otobüsler vardır. "Kamyon ve TIR da geçsin" kutusu ve TIR konvoyu "ya geçseydi?" sorusunun cevabıdır: konvoyda 20 TIR tek şeritte art arda geçer ve sehim dalgası onlarla birlikte yürür.

Sabah sıkışıklığı: Ortaköy yönü dolu, öbür yön akıyor.

Yana yatma: yük bir yöne toplanınca tabliye o yana döner. Alttaki grafikte ince iki çizgi iki kablo hattıdır; aralarındaki açıklık yatmanın ölçüsüdür. Dönmeye kutu kesit ve iki kablo birlikte direnir.

Bu sekmedeki hesap yarı statiktir: araçların ağırlığı vardır ama sarsıntısı yoktur; sarsıntı için "Titreşim ve ölçüm" sekmesine geç. Araç ağırlıkları tipik değerlerdir, köprüde yapılmış bir sayım değildir.

Köprü taşıt olmadan da hareket eder: rüzgâr onu yana iter, sıcaklık kabloyu uzatıp kısaltır.

Hazır durumlar
Rüzgârın yönü

Rüzgâr. Köprüye dik, sabit hızda esen rüzgâr alınır; yük q = ½·ρ·U²·C·D bağıntısından gelir. Köprü buna iki yolla direnir: kablolar sarkaç gibi geri çeker, kutu tabliye yatayda kiriş gibi eğilir. Yükün yaklaşık üçte ikisini kablo, üçte birini tabliye karşılar.

Sağlama. Aynı model Yanal 1 frekansını 0,069 Hz verir; 1987 ölçümü 0,070 Hz. Hesap Defteri'ndeki 0,057 Hz yalnız sarkaç etkisidir, tabliyenin yatay eğilmesi orada yoktu.

Sıcaklık. Çelik her derecede boyunun milyonda 12'si kadar uzar. Ana açıklık kablosu ve arka gergiler birlikte uzayınca açıklık ortası iner. Fark, kablonun yerine oturduğu sıcaklığa göredir.

Varsayımlar: tabliye için C = 0,8 ve 3 m yükseklik, kablolar için C = 0,8 ve 0,58 m çap; bunlar rüzgâr tüneli değeri değildir. Sağanak, girdap ve çırpınma hesaplanmaz. Kulelerin sıcaklıkla boyca uzaması (birkaç santimetre) katılmadı.

Trafik köprüyü yalnız çökertmez, titretir de. Burada köprünün kütlesi ve sönümü de hesaptadır: bir nokta seç, ağır taşıtlar geçerken o noktadaki ivmeyi izle.

Trafik

Ne hesaplanıyor? Tabliyenin ilk 40 düşey modu. Zorlayan iki şey var: araçların açıklığa girip çıkan ağırlığı ve ağır taşıtların yol pürüzünde zıplayan gövdesi. Zıplama, ağırlığın "dinamik yük payı" kadar bir kuvvettir, 1,4–3,2 Hz arasında salınır ve hızla büyür; duran araç zıplamaz.

Dene: "Sabah sıkışıklığı"nı seç. Sıkışık yöndeki araçlar neredeyse durur ama öbür yönden geçen otobüsler tabliyeyi titretmeye devam eder. Sonra "Tam sıkışma"ya geç: yük en büyük, titreşim en küçüktür.

Sınırlar. Yer değiştirme milimetre düzeyinde kalır; hissedilen şey ivmedir. Sönüm oranı ve dinamik yük payı varsayımdır. Yalnız düşey hareket hesaplanır; yanal ve burulma titreşimi, derz darbeleri ve aracın kendi süspansiyonu yoktur. Eşikler ISO 2631-1'deki yaklaşık değerlerdir: 0,015 m/s² altı çoğu kişice hissedilmez, 0,315 m/s² üstü rahatsız etmeye başlar.

Kendi ölçümün

Telefonunla köprüde aldığın ivme kaydını yükle; frekanslarını çıkarıp köprünün bilinen modlarıyla yan yana koyayım. Dosya cihazından çıkmaz, hesap bu sayfada yapılır.

Kayıt
Frekans aralığı
1. eksen2. eksen3. eksen
Henüz kayıt yok.

Nasıl kayıt alınır? İvmeölçer verisini CSV olarak dışa aktaran bir uygulama kullan (örneğin phyphox ya da Sensor Logger). Telefonu sabit bir yüzeye koy, ekranı yukarı baksın; böylece z ekseni düşeydir (tabloda her eksenin adı parantez içinde yazar). En az 3–5 dakika kayıt al: ilk modların periyodu 6–15 saniyedir, kısa kayıt onları ayıramaz. Araç kullanırken telefonla uğraşma; yolcuyken ya da araç dururken yap.

Nasıl okunur? Dikey kesikli çizgiler 1987'de ölçülen frekanslardır: Y1 yanal (0,070 Hz), D1 ve D2 düşey (0,129 ve 0,160 Hz), B1 burulma (0,324 Hz). Kaydındaki bir tepe bu çizgilerden birine oturuyorsa o modu yakalamışsın demektir. 1–3 Hz arasındaki geniş tepeler çoğunlukla aracın kendi süspansiyonudur.

Çok yavaş modlar (0,07 Hz) küçük ivme üretir ve telefonun gürültüsü altında kalabilir; görünmemesi ölçümün yanlış olduğunu göstermez.

Askerler köprüye girerken neden "adımı boz" emri alır? Bir taburu köprüden geçir: önce uygun adımla, sonra serbest yürüyüşle. Tempoyu köprünün kendi frekanslarından birine getir ve titreşimin büyümesini izle.

Yürüyüş
Hareket
Rezonansı bul
Kolu yerleştir

Deney 1, uygun adım ile serbest yürüyüş: "Yerinde say"ı seç, tempoyu 120'de bırak ve ivmeyi oku. Sonra "Serbest yürüyüş"e geç. Asker sayısı ve ağırlık aynıdır ama ivme yaklaşık 20 kat düşer: herkes aynı anda bastığında kuvvetler toplanır, dağınık basıldığında birbirini götürür.

Deney 2, rezonans: "Rezonansı bul" düğmeleri tempoyu eğrinin tepesine getirir. Yanal tepe 120 adım/dk yakınındadır, çünkü her adım yana doğru yarı frekansta iter ve köprünün 1,0 Hz'lik bir yanal modu vardır. Titreşimin büyümesi yarım dakika kadar sürer; "Zaman hızı"nı artırırsan beklemezsin.

Deney 3, kol boyu: düşey rezonansı bulduktan sonra "Tabur mevcudu"nu 600'den 900'e çıkar. Asker arttığı hâlde ivme düşer: uzayan kol, titreşim dalgasının hem inen hem çıkan yarısına birden basar ve kendi etkisini büyük ölçüde siler.

Köprü yıkılır mı? Modelde hayır. Tabur köprünün asılı ağırlığının binde üçü kadardır ve hareket birkaç milimetrede kalır; ama ivme hissedilir, rezonansta rahatsız edici düzeye yaklaşır. 1831'de İngiltere'de Broughton asma köprüsü uygun adımla geçen bir birliğin altında çökmüştü; o köprü çok hafifti ve "adımı boz" emri o olaydan sonra yerleşti.

Varsayımlar. Asker 80 kg; düşey kuvvet ağırlığın %40'ı, yanal kuvvet %4'ü genliğinde salınır; adım boyu 0,75 m, sıra aralığı 1 m. Serbest yürüyüşte herkesin temposu biraz farklıdır (±0,12 Hz) ve fazı rastgeledir. Mod frekansları ölçüm değil, bu modelin hesabıdır. Yürüyenlerin köprünün salınımına ayak uydurması (kalabalıklarda görülen kendiliğinden eşzamanlanma) modelde yoktur.

Yer sarsılınca köprü ne yapar? Bir deprem kaydı üret, baskın periyodunu değiştir ve köprünün çok uzun periyotlarının bu sarsıntının neresine düştüğüne bak.

Kayıt türü

Spektrumu oku: turuncu eğri, bu sarsıntının hangi periyottaki yapıyı ne kadar oynattığını gösterir. Kısa periyotlu bir bina (0,5 s) birkaç santimetre oynar ama yer ivmesinin birkaç katını yaşar. Köprünün ilk yanal modu (14,5 s) eğrinin öbür ucundadır: orada yapı yeri izleyemez, tabliye neredeyse yerinde durur ve altındaki zemin gidip gelir. Yere göre yer değiştirme bu yüzden yerin kendi hareketi kadardır.

Dene: "Yakın fay darbesi"ni seçip darbe periyodunu 4–8 s yap. Uzun periyotlu darbe köprünün kendi periyotlarına yaklaşır ve yer değiştirme büyür. Tabliye ivmesini ise ilk mod değil, 0,4–3 Hz arasındaki yüksek yanal modlar belirler; bunlar sarsıntının tam içindedir.

3B'de izle: "3B modelde izle" düğmesi aynı senaryoyu üç boyutlu oynatır; orada kuleler ve kıyı yerle birlikte hareket eder.

Model. Kayıt yapaydır, gerçek bir depremin kaydı değildir. Yanal yönde 8, düşey yönde 10 mod alınır; düşey ivme yatayın üçte ikisidir.

Sınırlar. İki kule aynı anda ve aynı biçimde hareket eder; gerçekte dalga 1 km'lik açıklığa gecikmeyle ulaşır. Kuleler, ankrajlar, mesnetler ve boyuna yön modelde yoktur. Bu sekme köprünün depreme dayanıklılığı hakkında hüküm vermez; yalnızca uzun periyotlu bir yapının sarsıntıya nasıl karşılık verdiğini gösterir.

Önce tek bir askı noktası: aşağı doğru P, taşıt ve sıcaklık etkisiyle yatayda Q. Eğik çift ikisini de taşır ama bedeli vardır (Bölüm 5).

Hazır durumlar

Dene: "Q'yu salla"ya bas. Halat çekmeleri her çevrimde birlikte inip çıkar; Q sınırı aşınca biri sıfıra düşer, öbürü iki katına çıkar. 2015'te eğik askıların düşey askıyla değiştirilmesinin statik gerekçesi bu yorulma çevrimidir.

Düşey askı yatay kuvveti hiç taşımaz; o kuvvet tabliye ve kabloya kalır. Karşılığında halat kuvveti sabit kalır.

Açıklık boyunca bütün askılar

Ana açıklıkta 59 noktada, iki düzlemde birer askı var. Bir yükleme seç, sonra bir askı çiftini kopar: yükünü kim devralıyor?

Yükleme

Ne olur? Tabliye iki askı aralığını (35,8 m) tek başına geçer ve yükün büyük kısmını iki komşu askıya aktarır. Kablo o noktada biraz kalkar, tabliye biraz iner. Etki birkaç askı ötede söner: asma köprü tek bir askının kaybına karşı yedeklidir.

Kule dibindeki askı koparsa yükün bir bölümünü kuledeki mesnet alır; bu yüzden komşudaki artış daha küçüktür.

Varsayımlar: iki düzlemdeki askı birlikte kopar; askı kesiti, sabit yükte 240 MPa gerilme verecek büyüklükte alınmıştır; denge statiktir. Ani kopmada dinamik etki bu artışı kısa süre için büyütür.

Kablo çekildiğinde üzerinde yük yoktu. 60 çelik ünite açıklık ortasından başlayıp sırayla iki yana asıldı; her ünitede kablo yeniden şekil aldı (Bölüm 17).

Dikkat et: ilk üniteler açıklık ortasını hızla indirirken çeyrek noktaları yukarı iter. Kablo tekil yükün altında V biçimine yaklaşır. Model bu aşamada tabliye rijitliğini sıfır alır: üniteler birbirine bağlanmadan eğilme taşımaz.

60 ünite asıldığında kablo hâlâ son konumunun yaklaşık 2 m üstündedir. Kalan fark kaplama, korkuluk ve donatım yüküyle kapanır.